Справедлив паричен надоместок при нематеријална штета: колку досудуваат судовите

Клучната одредба е член 189 од Законот за облигационите односи (ЗОО). Според став 1, во случај на повреда на личните права судот, ако најде дека тежината на повредата и околностите на случајот го оправдуваат тоа, ќе досуди справедлив паричен надоместок, независно од надоместокот на материјалната штета, како и во нејзино отсуство. Со други зборови, нематеријалната штета се надоместува самостојно — не е потребно прво да постои материјална штета за да се добие надоместок за душевните или физичките болки.

Став 2 дава упатство како судот ја одмерува висината: ќе води сметка за „силината и траењето на повредата со која биле предизвикани физички болки, душевни болки и страв“, како и за целта за која служи надоместокот, но и за тоа надоместокот да не биде во спротивност со стремежите кои не се спојливи со неговата природа и општествена цел. Оваа реченица е срцето на целата материја. Од неа произлегуваат двата главни фактори при пресметката: интензитетот (силината) и времетраењето на повредата.

Став 3 го проширува правото и на правните лица — за повреда на правото на углед и другите лични права, судот исто така може да досуди справедлив паричен надоместок. Став 4 упатува дека кога со друг закон материјата е поинаку уредена, ќе се применуваат правилата од тој закон (на пример, посебните правила за надомест поради неосновано лишување од слобода од Законот за кривичната постапка).

Важно е да се разбере правната природа на овој надоместок. Врховниот суд во своите одлуки постојано нагласува дека справедливиот паричен надоместок претставува сатисфакција, а не реална компензација — тој не ја „плаќа“ болката по некоја цена, туку дава друштвено признание и извесно олеснување за претрпеното страдање. Затоа износите не се произволни, но ниту се сведуваат на математичка формула.

Пред да преминеме на износите, важно е да се знае дека надоместокот се досудува посебно за секој вид (основ) на нематеријална штета. Едно исто настанато штетно дело — на пример сообраќајна незгода — може да породи повеќе одделни надоместоци. Во практиката на македонските судови најчесто се среќаваат следниве основи:

• Претрпени физички болки — за самата физичка болка предизвикана од повредите и лекувањето.
• Претрпен страв — за стравот доживеан во моментот на настанот и по него (примарен и секундарен страв).
• Душевни болки поради намалена животна активност — кога повредата остава трајни последици што го намалуваат општиот квалитет и способност за живот и работа.
• Душевни болки поради наруженост (естетски изглед) — за трајни лузни, деформитети и слично.
• Душевни болки поради смрт на блиско лице — за најблиските членови на семејството на починатиот.
• Повреда на честа и угледот — при клевета, навреда и слични повреди на личните права.

Секој од овие основи се утврдува и вреднува посебно, најчесто врз основа на наод и мислење на вешто лице (лекар од соодветна специјалност, невропсихијатар и слично), кое го опишува видот, степенот, интензитетот и времетраењето на болките.

Следуваат ориентациски рамки засновани на анализа на одлуки на Врховниот суд за периодот 2021–2026 година. Овие износи се илустративни, а не тарифа — секој случај се цени според своите конкретни околности. Сепак, тие даваат реална слика за редот на величини што може да се очекува.

Сообраќајните незгоди се убедливо најчестиот извор на нематеријална штета — во анализираната практика тие сочинуваат мнозинството предмети. Кај потешките повреди (политраума со повеќекратни скршеници) вкупните износи за сите основи заедно достигнуваат неколку стотици илјади денари, а во потешките случаи и над милион денари. Во еден карактеристичен случај на политраума со скршеници на колкот, бутната коска и потколеницата, Врховниот суд утврдил вкупен надоместок за нематеријална штета од околу 800.000 денари, при што дел од барањето бил одбиен.

Поединечните основи кај телесните повреди во практиката се движат приближно вака: за претрпени физички болки од стотина илјади до неколку стотици илјади денари во зависност од тежината; за претрпен страв обично од околу 200.000 до 700.000 денари кај изразени и долготрајни последици; за намалена животна активност од неколку стотици илјади до милион денари кај трајни и тешки последици. Кај најтешките случаи вкупните барања и досудени износи одат и до 1.200.000 – 1.600.000 денари.

Овде износите се највисоки, што ја одразува тежината на загубата. Во еден предмет во кој едно лице било лишено од живот, судовите досудиле надомест на најблиските членови на семејството, а Врховниот суд ги усогласил износите на: по 1.200.000 денари за секој родител, 1.000.000 денари за сопругата и по 800.000 денари за секое дете. Барањето на внукот, кој не живеел во заедница со починатиот, било намалено на 300.000 денари, односно во делот што го надминувал тоа — одбиено.

Овој пример добро ја илустрира логиката: колку е поблиска и потесна семејната и животната врска со починатиот, толку е повисок надоместокот. Затоа родителите, брачниот другар и децата добиваат највисоки износи, додека кај подалечните сродници надоместокот е значително помал или може да изостане ако не постои трајна заедница на живот.

Кај незаконитото или неоснованото лишување од слобода, практиката покажува пристап на надомест по ден поминат во притвор или затвор. Во анализираните одлуки, дневните износи се движат околу 3.000 денари по ден кај изразено и акутно душевно страдање со силен интензитет. Така, за 245 дена неосновано лишување од слобода Врховниот суд потврдил надомест од 735.000 денари (по 3.000 денари за ден), додека во друг случај за околу 90 дена притвор бил утврден износ од 360.000 денари. Дневната стапка не е фиксна — таа зависи од јачината и траењето на душевните болки, како и од личните и семејните последици по оштетениот.

Кај клеветата, навредата и другите повреди на угледот и честа, износите се вообичаено помали отколку кај тешките телесни повреди или смртта, и силно зависат од тежината на повредата, начинот и опфатот на нејзиното ширење, како и од последиците по повреденото лице. И тука мерилото останува истото — тежината на повредата и околностите на случајот што го оправдуваат надоместокот, согласно член 189 став 1 и став 3.

Разбирањето зошто два наизглед слични случаи завршуваат со различни износи е клучно. Од практиката се издвојуваат неколку одлучувачки фактори.

Силина и траење на повредата. Ова е законскиот критериум од член 189 став 2 и најважниот поединечен фактор. Иста дијагноза со краткотрајна болка и иста дијагноза со долготрајно, интензивно страдање и трајни последици не се вреднуваат исто. Затоа наодот на вештото лице за интензитетот и времетраењето на болките е често пресуден доказ.

Споделена одговорност и придонес на оштетениот. Ако оштетениот придонел за настанувањето на штетата, надоместокот се намалува сразмерно. Во еден пример со сообраќајна незгода, одговорноста била поделена 50:50 меѓу учесниците, што директно влијаело на конечниот износ. Придонесот на самиот оштетен (на пример, невезан појас, непрописно однесување) редовно ја намалува досудената сума.

Улогата на вештачењето. Бидејќи болката и стравот не се видливи „однадвор“, судовите се потпираат на стручни наоди и мислења. Квалитетно и образложено вештачење што ги опишува видот, степенот, интензитетот и времетраењето на повредите е основа за досудување на надоместокот; површно или необразложено вештачење често води до укинување на пресудата.

Природата на надоместокот како сатисфакција. Судовите внимаваат износот да не прерасне во извор на неосновано збогатување и да не биде во спротивност со општествената цел на надоместокот. Затоа претераните барања редовно се намалуваат — токму ова е причината зошто првостепените износи честопати се коригираат надолу во повисоките инстанци.

Голем дел од анализираните одлуки се резултат на ревизија — вонреден правен лек со кој странките ја оспоруваат, меѓу другото, и висината на досудениот надоместок. Улогата на Врховниот суд тука е двојна: да провери дали пониските судови правилно го примениле материјалното право (особено член 189 од ЗОО) и, преку тоа, да придонесе за усогласеност на судската практика — слични повреди да добиваат слични износи низ целата држава.

Токму затоа во анализираните предмети често се гледа моделот во кој првостепениот суд досудува повисок износ, апелациониот го намалува, а Врховниот суд ја потврдува или дополнително ја коригира одлуката, објаснувајќи зошто конкретната сума е „справедлива“ во смисла на член 189. За оштетениот тоа значи дека висината утврдена на прв степен не е конечна — таа може да се менува во постапката по жалба и по ревизија.

Ако барате надомест за нематеријална штета, од практиката произлегуваат неколку јасни очекувања. Надоместокот се досудува посебно за секој вид повреда — физички болки, страв, намалена животна активност, наруженост, душевни болки поради смрт на близок и повреда на угледот. Висината зависи пред сè од силината и траењето на повредата, а вештачењето е клучен доказ. Најтешките случаи (смрт на близок, тешка политраума) носат највисоки износи — за родители, брачен другар и деца дури над милион денари по лице, додека повредите на честа обично се вреднуваат помеѓу пониски суми. Споделената одговорност го намалува надоместокот. И конечно, износите се сатисфакција, а не цена на болката — затоа претераните барања се коригираат, а Врховниот суд бди над нивната усогласеност.