Тестаментот е еден од најмоќните правни инструменти со кои еден човек може да одлучи што ќе се случи со неговиот имот по смртта. Но токму затоа што дејствува дури откако завештателот повеќе не е тука за да ја објасни својата волја, законот поставува строги услови за неговата полноважност. Мал пропуст во формата, сомнеж во способноста за расудување или повреда на нужниот дел на најблиските можат целосно да го срушат тестаментот пред суд.
Овој водич дава сеопфатен и практичен преглед на тестаментот според Законот за наследување на Република Северна Македонија — што е тестамент, кои форми ги признава законот, кои услови мора да ги исполни за да биде полноважен, како се штити нужниот дел на најблиските и кога наследник може да биде исклучен. Втората половина од текстот е посветена на конкретни одлуки на Врховниот суд, каде преку реални случаи се гледа разликата меѓу валиден и ништовен тестамент. Текстот има информативен карактер и не претставува правен совет.
Што е тестамент и каде е уреден во македонското право?
Тестаментот (завештание) е еднострана, лична и отповиклива изјава на волја со која едно способно лице — завештателот — распределува со својот имот за случај на смрт. Материјата е уредена во Законот за наследување, кој ги пропишува основите на наследувањето, формите на тестаментот, условите за неговата полноважност и заштитата на нужните наследници.
Според законот, да се наследи може врз основа на закон и врз основа на тестамент. Тоа значи дека постојат два основа на наследување: законското наследување, кое се применува кога нема полноважен тестамент, и тестаменталното наследување, кое има предност доколку постои валиден тестамент. Клучно е дека завештателот, согласно член 9, може со тестамент да располага со својот имот само на начин определен со законот — слободата на располагање не е апсолутна, туку е ограничена со формата и со правата на нужните наследници.
Кои договори поврзани со наследување се забранети (ништовни)?
Пред формите на тестаментот, важно е да се знае што законот изречно забранува, бидејќи многу спорови настануваат токму од недозволени договори склучени наместо тестамент.
Според член 7, ништовен е договорот со кој некој ја остава својата оставина или нејзин дел на својот содоговарач или на трето лице — освен ако располагањето се врши со договор за доживотна издршка. Значи, наследството не може да се „договори“ како обичен договор; последната волја се изразува исклучиво преку тестамент во пропишана форма.
Член 8 ги забранува договорите за идно наследство: ништовен е договорот со кој некој го отуѓува наследството на кое се надева, како и секој договор за наследство на трето лице кое е уште живо. Не може, на пример, наследник однапред да го „продаде“ наследството што допрва ќе го добие. Член 10 пак ги прогласува за ништовни договорите со кои некој се обврзува да внесе, да не внесе, да отповика или да не отповика одредена одредба во својот тестамент. Тестаментот мора да остане слободна и отповиклива волја до последен момент.
Кои форми на тестамент ги признава Законот за наследување?
Законот признава повеќе форми на тестамент, а изборот на форма е услов за полноважност. Секоја форма има свои строги правила.
Своерачен тестамент (член 66). Ова е наједноставната форма — тестаментот е полноважен ако завештателот го напишал со своја рака и ако го потпишал. Означувањето на датумот не е нужно, но е корисно. Клучно е зборот „своерачно“: тестамент искуцан на компјутер или напишан од друго лице, дури и ако е потпишан, не е полноважен своерачен тестамент.
Судски тестамент (членови 67–69). Тестаментот по кажување на завештателот го составува судија на основен суд, кој претходно го утврдува идентитетот на завештателот. Откако завештателот ќе го прочита и потпише, судијата на самиот тестамент потврдува дека тоа е сторено во негово присуство. Ако завештателот не е во состојба да го прочита, судијата му го чита во присуство на двајца сведоци (член 68). Во денешната практика ваквите тестаменти вообичаено се составуваат и пред нотар, поради што често се среќава и терминот „нотарски тестамент“.
Меѓународен тестамент (членови 74–89). Полноважен е без оглед на местото на составување, имотот, државјанството или живеалиштето на завештателот. Се составува во писмена форма пред овластено лице (судија или дипломатски/конзуларен претставник) и двајца сведоци, при што завештателот изјавува дека писменото е негов тестамент.
Тестамент пред дипломатски или конзуларен претставник (член 72) — за државјани во странство, според правилата за судски тестамент. Тестамент за време на воена состојба (член 73) — составен пред командир или старешина; престанува да важи по истек на определен рок од завршувањето на воената состојба или демобилизацијата.
Устен тестамент (членови 90–93). Завештателот може усно да ја изјави својата последна волја пред двајца сведоци, но само ако поради исклучителни околности не е во можност да состави писмен тестамент. Устниот тестамент престанува да важи 30 дена по престанокот на исклучителните околности. Ова е форма од крајна нужда, а токму затоа најчесто оспорувана.
Кај формите со сведоци, законот строго определува кој може да биде сведок (членови 70, 71, 91) и ги прогласува за ништовни одредбите со кои нешто им се остава на судијата, записничарот, сведоците или на нивните блиски роднини (членови 71, 93).
Кои се условите за полноважност на тестаментот?
За еден тестамент да произведе правно дејство, мора да ги исполни три групи услови.
Способност за составување (член 62). Тестамент може да состави секое лице способно за расудување коешто наполнило 15 години. Тестаментот е ништовен ако во времето на составувањето завештателот немал 15 години или не бил способен за расудување. Важно е дека губењето на способноста за расудување по составувањето не влијае врз полноважноста — се цени состојбата во моментот на пишување.
Слободна и вистинска волја (член 63). Ништовен е тестаментот составен под закана, присилба, измама или во заблуда — дури и кога тие потекнуваат од трето лице. Ако само некои одредби се засегнати, ништовни се само тие.
Пропишана форма (член 65). Полноважен е само тестаментот составен во форма утврдена со закон и под условите предвидени со закон. Формата не е формалност — таа е гаранција дека изразената волја навистина потекнува од завештателот.
Роковите за оспорување се уредени во членовите 64 и 94: поништување поради неспособност, недостаток во волјата или недостаток на форма може да бара лице со правен интерес, во рок од една година откога дознало за причината, а најдоцна десет години од прогласувањето на тестаментот (спрема несовесно лице — 20 години).
Што е нужен дел и кои се нужните наследници?
Слободата на завештателот има граница — таа не смее да ги лиши најблиските од минималниот загарантиран дел, наречен нужен дел. Нужните наследници (по правило децата, брачниот другар и, под услови, родителите) имаат право на дел од оставината дури и кога тестаментот располага поинаку.
Вредноста на оставината врз основа на која се пресметува нужниот дел се утврдува според член 33: се врши попис и процена на добрата што ги имал оставителот во моментот на смртта (вклучувајќи го она со што располагал со тестаментот и неговите побарувања), се одбиваат долговите, трошоците за попис, процена и погреб, а на остатокот се додава вредноста на подароците сторени во последните 90 дена од животот на оставителот.
Кога е повреден нужниот дел, механизмот на заштита е уреден во членовите 38–41: прво се намалуваат располагањата со тестаментот, а ако тоа не е доволно, се враќаат подароците сторени во последните 90 дена (член 39). Располагањата со тестамент се намалуваат сразмерно, освен ако завештателот определил привилегиран легат (член 40). Нужниот дел е повреден кога нужниот наследник ниту за живот на оставителот, ниту со тестаментот примил вредност еднаква на неговиот нужен дел (член 38).
Важно ограничување поставува член 44: намалување на располагањата и враќање на подароците можат да бараат само нужните наследници. Тужбата застарува (член 45): намалување на тестаменталните располагања се бара во рок од три години од прогласувањето на тестаментот, а враќање на подароците во рок од три години од смртта на оставителот.
Може ли наследник да биде исклучен од тестамент?
Да, но под строги услови. Според член 47, завештателот што сака да исклучи некој нужен наследник мора тоа да го изрази во тестаментот на несомнен начин, а корисно е да ја наведе и причината. Причината за исклучување мора да постои во времето на составувањето на тестаментот. Во случај на спор за основаноста, товарот на докажување лежи на оној што се повикува на исклучувањето. Со други зборови, обичното „не сакам да наследи“ без законски основ и доказ по правило не издржува пред суд.
Што може да содржи тестаментот?
Освен формата, законот уредува и што завештателот смее да внесе во тестаментот. Според член 96, завештателот може да определи еден или повеќе наследници — лица што ќе го наследат целиот имот или дел од него. Ако на некое лице му се оставени определени предмети или права, а се утврди дека волјата била тоа лице да биде наследник, и тоа ќе се смета за наследник.
Легати (член 98). Завештателот може да остави еден или повеќе легати — определени предмети, права или користи наменети на конкретно лице (легатар), без тоа лице да стане општ наследник. Кога легат му е оставен на законски наследник, тој по правило му се засметува во наследниот дел, освен ако од тестаментот произлегува дека завештателот сакал наследникот да го добие легатот покрај својот дел (член 51).
Супституции (член 97). Завештателот може да определи кому ќе му припадне наследството ако определениот наследник умре пред него, се откаже или биде недостоен да наследи. Меѓутоа, законот не дозволува завештателот да му определи наследник на својот наследник — таканаречената фидеикомисарна супституција е забранета.
Услови, рокови и оптоварувања (член 100). Завештателот може да го оптовари со некоја должност лицето на кое му остава корист, како и да постави услови или рокови. Но невозможните, недозволените, неморалните, неразбирливите или противречните услови и оптоварувања се сметаат како да не постојат.
Задужбина и дозволени цели (член 99). Завештателот може да нареди дел или целата оставина да се употреби за постигнување некоја дозволена цел, вклучувајќи основање задужбина. Толкување на тестаментот (член 102). Одредбите од тестаментот се толкуваат според вистинската намера на завештателот. Во случај на сомневање, се прифаќа она што е поповолно за законскиот наследник или за лицето на кое му е наложена обврска.
Како одлучува Врховниот суд: реални случаи низ призмата на полноважноста
Теоријата добива смисла дури кога ќе се погледне како судовите ја применуваат во конкретни спорови. Следуваат вистински случаи од практиката на Врховниот суд на Република Северна Македонија, во кои се гледа тенката линија меѓу валиден и ништовен тестамент.
Дали тестамент искуцан на компјутер е полноважен?
Во еден предмет (РЕВ2-81/17), мајка сакала станот да му го остави на едниот син. Кај адвокат бил составен писмен тестамент искуцан на компјутер, кој таа го потпишала. Адвокатката ѝ објаснила дека таков тестамент не произведува правно дејство и дека мора да напише своерачен. Мајката потоа, во присуство на сведоци, напишала и потпишала своерачен тестамент со иста содржина и го предала на чување. Поуката е јасна: искуцаниот, машински напишан тестамент не е полноважен своерачен тестамент по член 66 — своерачноста на пишувањето е суштински услов, а не техничка ситница.
Што ако завештателот не бил способен за расудување?
Во предметот РЕВ2-292/18, оставителот составил своерачен тестамент со кој целиот имот го оставил на својата сестра. Меѓутоа, судско-медицинско супервештачење утврдило дека во моментот на составувањето тој се наоѓал во терминален стадиум на карцином со изразена телесна истоштеност и дека поради влошената здравствена состојба не можел свесно да управува со своите постапки. Врховниот суд, повикувајќи се на член 62 од Законот за наследување, потврдил дека тестаментот е ништовен, бидејќи завештателот ја немал потребната способност за расудување. Овој случај покажува колку е важна здравствената состојба на завештателот во моментот на пишување — а не подоцна.
Што ако потписот на тестаментот е фалсификуван?
Во предметот РЕВ2-499/18, по смртта на таткото едниот наследник тврдел дека постои своерачен тестамент пронајден во куќата. Другата страна го оспорила. Спроведени биле повеќе графолошки вештачења, кои утврдиле дека спорниот потпис не е автентичен со неспорните потписи на покојниот. Резултатот бил дека тестаментот не може да произведе дејство. Овој пример ја нагласува природата на своерачниот тестамент: тој мора вистински да биде напишан и потпишан од раката на завештателот, а автентичноста на потписот е чест предмет на стручно вештачење.
Кој треба да докаже дека тестаментот не е вистински?
Спротивен исход има во предметот РЕВ2-163/25. Покојна составила своерачен тестамент со стручна помош од адвокат (кој се потпишал како сведок), во кој наведела дека едната ќерка ја малтретирала, а другата секојдневно се грижела за неа. Тестаментот бил предаден на чување во судот. Наследничка што го оспорила побарала графолошко вештачење, но истото не било спроведено, а нејзината кривична пријава за фалсификување била отфрлена. Врховниот суд ја одбил ревизијата — тестаментот останал полноважен. Поуката: товарот на докажување дека тестаментот е неавтентичен лежи на оној што го оспорува; недокажаните тврдења не го рушат тестаментот.
Може ли да се завешта имот што не е целосно на завештателот?
Во предметот РЕВ2-255/21, таткото составил судски тестамент со кој целиот недвижен имот ѝ го оставил на ќерката, исклучувајќи ги синовите. Проблемот бил што дел од имотот всушност претставувал заеднички имот стекнат во брак — половината му припаѓала на веќе починатата сопруга. Судовите утврдиле дека тестаментот е делумно ништовен за 1/2 идеален дел, бидејќи завештателот може да располага само со својот имот, не и со туѓиот. Ова е чест извор на спорови: тестамент со кој се завештува целиот заеднички имот како да е само на завештателот, по правило паѓа во делот што не му припаѓа нему.
Што се случува кога е повреден нужниот дел?
Предметот РЕВ2-52/17 се однесува на класична повреда на нужниот дел. Мајката со тестамент целиот имот го оставила на ќерката. Синот не примил ништо — ниту подароци за време на нејзиниот живот, ниту преку тестаментот. Врховниот суд, повикувајќи се на членовите 31 и 38 од Законот за наследување, потврдил дека нужниот дел на синот е повреден и дека тестаменталните располагања се намалуваат колку што е потребно за да се дополни нужниот дел. Овој случај ја илустрира границата на слободата на завештателот: не може со тестамент целосно да се заобиколи нужниот наследник.
Дали грешки во формата на нотарскиот/судскиот тестамент го рушат?
Предметот РЕВ2-129/18 покажува колку е важна формалната прецизност. Тестаментот бил составен кај нотар, но во него биле спомнати имиња на сведоци кои не го потпишале, а на страниците стоел и отисок од прст и своерачен потпис на завештателот, иако било констатирано дека тешко чита поради недоволна писменост и старост. Првостепениот суд го поништил поради недостатоци во формата; второстепениот го одбил тоа како „техничка грешка“. Врховниот суд ја укинал второстепената пресуда и го вратил предметот, оценувајќи дека таа е нејасна и не ги утврдила клучните факти — кои сведоци биле присутни и дали завештателот бил писмен. Поуката: неусогласеностите во формата на тестаментот со сведоци не се занемарливи и мора темелно да се расчистат.
Што со наследувањето по право на претставување?
Во предметот РЕВ2-81/23, внуците барале наследство по својата мајка, која починала пред оставителот. Постоел „ракописен тестамент без број и датум“, кој не бил прогласен од суд, како и незаверен договор за подарок. Врховниот суд, применувајќи го правото на претставување (член 14), утврдил дека внуците го наследуваат делот што би ѝ припаднал на нивната мајка. Овде се гледа дека документ што не ги исполнува формалните услови и не поминал низ судско прогласување тешко може да го промени законскиот ред на наследување.
Како да напишете полноважен тестамент: практични поуки од практиката
Од анализата на овие спорови произлегуваат неколку јасни практични поуки. Ако одберете своерачен тестамент, напишете го целосно со сопствена рака и потпишете го — избегнувајте компјутер или туѓо пишување, и корисно е да го датирате. Ако имате какви било сомнежи што подоцна би можеле да ја доведат во прашање вашата способност за расудување (сериозна болест, напредната возраст), составувањето на тестаментот пред нотар или суд, со соодветна документација за здравствената состојба, значително ја зајакнува неговата отпорност пред суд. Располагајте само со сопствениот имот — внимавајте на заедничкиот брачен имот, бидејќи туѓата половина не е ваша за завештавање. Имајте ги предвид нужните наследници: ако сакате некого да фаворизирате, направете го тоа во рамките што му го оставаат нужниот дел на најблиските, или јасно и образложено спроведете исклучување според член 47. И конечно, чувајте го тестаментот на сигурно место или предајте го на чување во суд, за да се избегнат спорови за неговото постоење и автентичност.
Правна напомена: Овој текст има информативен и едукативен карактер и се темели на одредбите од Законот за наследување на Република Северна Македонија и на анализа на објавена практика на Врховниот суд. Тој не претставува правен совет и не ја заменува индивидуалната консултација со адвокат или нотар, кои ќе ги проценат конкретните околности на вашиот случај. За составување или оспорување на тестамент, задолжително обратете се кај стручно лице.
