Дали некогаш сте се запрашале дали можете да земете пауза од работата без да изгубите работното место? Животот носи неочекувани ситуации – болен член на семејството, желба за патување, градење дом или едноставно потреба за предах. Токму тука на сцена стапува неплатеното отсуство.
Во овој текст ќе ги разоткриеме сите суштински информации – правата, обврските, ограничувањата и практичните чекори поврзани со неплатениот одмор во Македонија.
Што всушност е неплатено отсуство и зошто не е само право на работникот?
Многумина погрешно мислат дека неплатеното отсуство е нешто на кое секој работник автоматски има право. Вистината е поинаква. Според член 147 од Законот за работните односи, неплатеното отсуство не е право на работникот, туку овластување на работодавачот да одобри такво отсуство. Едноставно кажано – работникот може да побара, но работодавачот не е должен да одобри.
Во законски рамки, неплатеното отсуство може да трае најдолго три месеци во текот на календарската година. За тоа време работникот останува во работен однос – договорот за вработување не се раскинува, не прима плата или надомест на плата и нема право на здравствено и пензиско осигурување за тој период. Правата и обврските од работниот однос му мируваат.
Важно е да се нагласи и тоа дека работодавачот исто така не може самоволно да наложи неплатено отсуство ако работникот не го побарал. Тоа е улица со двонасочен сообраќај – секоја страна мора доброволно да учествува.
Во кои животни ситуации може да побарате неплатено отсуство?
Законот не набројува конкретни ситуации туку упатува на колективните договори. Општиот колективен договор за приватниот сектор предвидува неплатено отсуство во следниве случаи: нега на болен член на семејството, изградба или поправка на куќа или стан, учество на културни и спортски приредби, конгреси и конференции, како и лечење за своја сметка.
Општиот колективен договор за јавниот сектор додава уште еден основ: патување во странство заради семејно обединување. Покрај тоа, колективните договори на ниво на гранка или поединечни работодавачи можат да предвидат и дополнителни случаи.
Но внимание – одобреното отсуство треба да се користи исклучиво за основот за кој е барано. Злоупотребата носи сериозни последици.
Здравствено и пензиско осигурување за време на неплатен одмор
Ова е можеби најважниот практичен аспект на неплатеното отсуство. Кога работникот го користи неплатениот одмор, работодавачот е должен да го одјави од задолжителното здравствено и пензиско осигурување преку Агенцијата за вработување. Тоа значи дека за тој период работникот нема здравствена заштита преку работниот однос, а времето не му се брои во пензиски стаж.
Добра вест постои за пензискиот стаж. Согласно Законот за пензиско и инвалидско осигурување, работникот може самостојно да се вклучи во т.н. продолжено пензиско осигурување за времето на неплатен одмор, и тоа до три месеци. Преку писмено барање до Фондот, со приложени докази, работникот сам си ги уплаќа придонесите и на тој начин периодот на неплатено отсуство му се признава во пензиски стаж.
По завршувањето на неплатеното отсуство, работодавачот е должен повторно да го пријави работникот во задолжително социјално осигурување. Работниот однос продолжува без потреба од нова постапка за вработување.
Може ли работникот да работи кај друг работодавач за време на неплатен одмор?
Ова е прашање кое многу работници го поставуваат, особено во летниот период. Одговорот е јасен: не. Иако постои теоретско размислување дека мирувањето на правата и обврските отвора простор за друг работен однос, правната рамка е недвосмислена.
Работникот за времетраењето на неплатениот одмор сè уште е во работен однос кај матичниот работодавач. Договорот за вработување важи. Повторното пријавување по отсуството се случува без нова постапка – тоа само по себе потврдува дека работниот однос никогаш не престанал.
Доколку работникот сепак се вработи кај друг работодавач и врши исти или слични работи, тоа може да се квалификува како конкурентско дејствување. Работодавачот може да го товари работникот за штетата настаната со такво однесување. Покрај тоа, работодавачот може да поведе дисциплинска постапка и да му го откаже договорот за вработување поради неоправдано отсуство.
Чекор по чекор: Како правилно да поднесете барање за неплатено отсуство?
Процесот на одобрување неплатено отсуство следи јасна логика. Прво, работникот поднесува писмено барање до работодавачот. Иако законот не пропишува задолжителна писмена форма, таа е силно препорачана – докажува дека барањето е поднесено и го штити и работникот и работодавачот.
Потоа, работодавачот донесува одлука – позитивна (одобрување) или негативна (одбивање). Одлуката ја носи во согласност со потребите на работниот процес. При одобрување, работодавачот го одјавува работникот од задолжителното социјално осигурување и го евидентира мирувањето на работниот однос.
По истекот на неплатеното отсуство, работодавачот повторно го пријавува работникот. Работникот е должен да се врати на работа – во спротивно се смета за прекршување на работниот ред и дисциплина. Важна напомена: работодавачот нема обврска да го прифати барањето и секоја одлука ја носи самостојно.
Неплатеното отсуство е корисна алатка кога животот бара прилагодување. Сепак, за да го искористите на правилен начин, неопходно е да ги познавате правилата на играта.
Разговарајте со вашиот работодавач навреме, поднесете барање во писмена форма, и не заборавајте да ги заштитите сопствените права преку институтот на продолжено пензиско осигурување. Така и вие, и вашиот работодавач, ќе бидете на сигурна страна.
